Έχεις σκεφτεί ποτέ ότι αυτό που βλέπεις γύρω σου μπορεί να μην είναι η πραγματικότητα όπως είναι πραγματικά, αλλά μια απλή «έκδοση» που σου δείχνει ο εγκέφαλός σου;
Ακούγεται παράξενο, σχεδόν σαν σενάριο επιστημονικής φαντασίας. Όμως αυτή είναι η βασική ιδέα που παρουσιάζει ο Donald Hoffman, καθηγητής γνωστικής επιστήμης. Με απλά λόγια, υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος δεν βλέπει τον κόσμο όπως είναι στην πραγματικότητα. Τον βλέπει με έναν τρόπο που τον βοηθά να επιβιώνει.
Για να το καταλάβεις καλύτερα, σκέψου ένα ηλεκτρονικό παιχνίδι. Όταν παίζεις, βλέπεις δρόμους, χαρακτήρες, δέντρα, σπίτια και αντικείμενα. Όμως πίσω από όλα αυτά δεν υπάρχουν πραγματικά δέντρα και σπίτια. Υπάρχει κώδικας. Ο υπολογιστής απλώς σου δείχνει μια εικόνα που μπορείς να καταλάβεις και να χρησιμοποιήσεις.
Τα μάτια μας, τα αυτιά μας και ο εγκέφαλός μας δεν μας δείχνουν απαραίτητα την «απόλυτη αλήθεια». Μας δείχνουν μια χρήσιμη εικόνα του κόσμου. Μια εικόνα που μας βοηθά να κινούμαστε, να αποφεύγουμε κινδύνους, να βρίσκουμε τροφή, να επικοινωνούμε και γενικά να επιβιώνουμε.
Ας πάρουμε ένα απλό παράδειγμα. Αν μπροστά σου εμφανιστεί ένα λιοντάρι, δεν χρειάζεται να γνωρίζεις τι είναι το λιοντάρι στην πιο βαθιά, επιστημονική ή φιλοσοφική του μορφή. Αυτό που χρειάζεται να καταλάβεις είναι ότι υπάρχει κίνδυνος και πρέπει να φύγεις.
Η φύση, λοιπόν, δεν ενδιαφέρεται τόσο να σου δείξει την πραγματικότητα όπως είναι. Ενδιαφέρεται να σου δώσει τις πληροφορίες που χρειάζεσαι για να μείνεις ζωντανός.
Ο Hoffman χρησιμοποιεί και ένα πολύ ωραίο παράδειγμα με τον υπολογιστή. Στην επιφάνεια εργασίας βλέπεις ένα εικονίδιο φακέλου. Αυτό το εικονίδιο δεν είναι ο πραγματικός φάκελος. Δεν δείχνει τι ακριβώς συμβαίνει μέσα στον σκληρό δίσκο. Είναι απλώς ένα σύμβολο που σε βοηθά να χρησιμοποιείς εύκολα τον υπολογιστή.
Έτσι, λέει, μπορεί και τα αντικείμενα που βλέπουμε γύρω μας να είναι σαν «εικονίδια». Το τραπέζι, η καρέκλα, το δέντρο, το αυτοκίνητο, ακόμη και ο ίδιος ο χώρος και ο χρόνος, μπορεί να είναι ο τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλός μας οργανώνει κάτι πολύ πιο βαθύ και πολύ πιο περίπλοκο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι «τίποτα δεν υπάρχει». Δεν λέει ότι ο κόσμος είναι ψεύτικος με την απλή έννοια. Λέει ότι αυτό που βλέπουμε ίσως δεν είναι η τελική μορφή της πραγματικότητας. Είναι η μορφή που μπορούμε να καταλάβουμε.
Είναι σαν να φοράμε όλοι ένα αόρατο VR headset. Μέσα από αυτό βλέπουμε τον κόσμο με χρώματα, σχήματα, αποστάσεις και αντικείμενα. Όμως από πίσω μπορεί να υπάρχει μια βαθύτερη πραγματικότητα που δεν μπορούμε να δούμε άμεσα.
Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι αυτή η ιδέα αγγίζει και την τεχνολογία, και την επιστήμη, και τη φιλοσοφία. Μας κάνει να αναρωτηθούμε: μήπως ο κόσμος που βλέπουμε είναι περισσότερο ένα περιβάλλον χρήσης, όπως η οθόνη ενός υπολογιστή, και λιγότερο η πραγματικότητα στην πλήρη μορφή της;
Φυσικά, αυτό δεν αλλάζει την καθημερινότητά μας. Αν χτυπήσεις το πόδι σου σε ένα τραπέζι, θα πονέσεις κανονικά. Αν ένα αυτοκίνητο έρχεται προς το μέρος σου, πρέπει να κάνεις στην άκρη. Η πραγματικότητα που ζούμε έχει συνέπειες.
Ο Hoffman μάς λέει ουσιαστικά να μην είμαστε τόσο σίγουροι ότι βλέπουμε «όλη την αλήθεια». Ίσως βλέπουμε μόνο την απλή έκδοση που χρειάζεται ο εγκέφαλός μας για να λειτουργούμε μέσα στον κόσμο.
Με πολύ απλά λόγια, δεν βλέπεις απαραίτητα τον κόσμο όπως είναι. Βλέπεις τον κόσμο όπως χρειάζεται να τον δεις για να ζήσεις μέσα σε αυτόν.
Και αυτό, όσο περίεργο κι αν ακούγεται, είναι μια από τις πιο ενδιαφέρουσες ιδέες για το πώς λειτουργεί ο άνθρωπος, ο εγκέφαλος και η ίδια η πραγματικότητα.
Όλα τα παραπάνω, συζητήθηκαν στο Star Talk, την διαδικτυακή εκπομπή του Neil deGrasse Tyson με καλεσμένο τον Donald Hoffman, την οποία μπορείς να παρακολουθήσεις ευθύς αμέσως:
Αν θέλεις να υποστηρίξεις την προσπάθεια μας και να βλέπεις καθημερινά νέα άρθρα με δωρεάν υλικό, μπορείς να το κάνεις με μια δωρεά στο Paypal
